O wdzięczności dźwięczności

Krzysztof Szymczyk
Pisząc przed tygodniem o wyrazach: czyhać, czmychać, chyży, hoży, uzasadniałem ich ortografię (powołując się na etymologię) zasadą historyczną. Czytelnik mógł odnieść wrażenie, że jest ona sprzeczna z zasadą fonetyczną. To nieprawda: obie reguły świetnie się uzupełniają.

Zasada historyczna polskiej ortografii obejmuje przede wszystkim takie szczegóły pisowni, które w przeszłości motywowane były fonetyką, jednak z powodu zmiany wymowy motywację tę zatraciły. Dotyczy to pisowni ó/u, rz/ż oraz właśnie h/ch.
Pamiętam pewne dyktando pisane przed wielu laty, w którym znalazły się dwa niby proste wyrazy, imiona własne: Hiob oraz Ohydek. Odczytująca tekst profesorka, starsza, dystyngowana pani, wymawiała h dźwięcznie - w przeciwieństwie do ch. Niestety, większość "dyktandowiczów", przeważnie młodzież szkolna, dowiedziała się o tym poniewczasie, gdy rękopisy zabrano do sprawdzenia. A ponieważ nie zorientowali się byli z kontekstu (bo też treść była arcydziwna, artystycznie uatrakcyjniona i celowo utrudniona), o jakież to mianowicie postacie chodzi - zapisali owe wyrazy przeróżnie: Riob, Triop, job, giop, Ogydek, orydek itp. Nie pomogły ich energiczne protesty i skargi kierowane potem do organizatorów - potraktowano to jako błędy ortograficzne.
Kłopotów ze zidentyfikowaniem Hioba i Ohydka nie miały osoby starsze, a także co bardziej rutynowani uczestnicy ortograficznych konkursów. Wiedzieli bowiem, że h można wymawiać dźwięcznie, natomiast ch - bezdźwięcznie, "sucho". Piękna, chociaż nieco już dziś staroświecka artykulacja pani profesorki znakomicie więc ułatwiła im zadanie.
Dźwięczne h, gardłowe, z tylnej części gardła przy udziale języka się wydobywające - słyszy się niestety coraz rzadziej, we wschodniej i południowej części Polski, w rozmowach kresowiaków. W Polsce centralnej różnica w wymowie h i ch zanikła (niektórzy językoznawcy twierdzą wręcz, że nigdy takowej nie było) i raczej nie da się jej na nowo wprowadzić. A szkoda, wielu błędów ortograficznych byśmy uniknęli. Wiadomo wszak, ileż kłopotów sprawia nam wszystkim pisownia wyrazów z ch/h: wataha, wachta, druh, chorągiew, hufiec, bohema, koncha, bachmat, bahama, bachanalie, chart i hart, hełm i Chełm, eh i ech!
Pamiątką po dźwięcznej wymowie h, a równocześnie ułatwieniem w pisaniu bywa wymiana głosek w innych formach wyrazu lub w wyrazach pokrewnych: parę dla (niegdyś) dźwięcznego h stanowi dźwięczne ż, np. druh - drużyna, Sapieha - Sapieże, wataha - wataże, watażka (aczkolwiek nowe słowniki dopuszczają też, niestety, warianty z sz: Sapiesze, watasze), natomiast bezdźwięcznemu ch zawsze odpowiada sz: blacha - blasze, koncha - konsze, mucha - musze.
Z tego samego powodu pisze się: scharakteryzować, schować, schudnąć, scherlały, ale: zharmonizować, zheblować, zhardziały. Zasada jest taka: występujący we wszystkich tych przykładach przedrostek z- zapisujemy bez zmian przed literami oznaczającymi samogłoski oraz spółgłoski dźwięczne, natomiast jako s- przed literami oznaczającymi spółgłoski bez-dźwięczne. Jest więc tutaj h traktowane jako głoska dźwięczna.
Kto pozna i zapamięta te (i jeszcze wiele innych) niuanse, napisze każde, nawet najgroźniejsze dyktando. Czego życzy wszystkim Czytelnikom "Monitora"

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3